اِبْن‌ِ خَفيف‌، ابوعبدالله‌ محمدبن‌خفيف‌بن‌اَسفكُشاذ(اسفكشار) ضبّى‌ (د 371ق‌/981م‌)، معروف‌ به‌ «شيخ‌ كبير»، از مشايخ‌ بزرگ‌ صوفية فارس‌ و مؤسس‌ سلسلة خفيفيّه‌. شاگرد او ابوالحسن‌ ديلمى‌ كتابى‌ در سيرت‌ استاد خود نوشته‌ و از ديده‌ها و شنيده‌هاي‌ خود نكات‌ و روايات‌ بسيار دربارة احوال‌ و اخلاق‌ او نقل‌ كرده‌ است‌. اصل‌ اين‌ كتاب‌ از ميان‌ رفته‌، ولى‌ ترجمة فارسى‌ آن‌ به‌ قلم‌ ركن‌الدين‌ يحيى‌ بن‌ جنيد شيرازي‌ (سدة 8 - 9ق‌) در دست‌ است‌ و مهم‌ترين‌ مأخذ دربارة زندگانى‌ ابن‌ خفيف‌ به‌ شمار مى‌رود. به‌ گفتة ديلمى‌، خفيف‌، پدر شيخ‌ از شهر كلاشم‌ِ ديلمان‌ بوده‌ و در سپاه‌ عمروليث‌ صفاري‌ خدمت‌ مى‌كرده‌ است‌ و هنگامى‌ كه‌ عمروليث‌ از خراسان‌ بيرون‌ آمد، خفيف‌ در نيشابور از سپاهيگري‌ توبه‌ كرده‌ و در همانجا دختر يكى‌ از بزرگان‌ كرّاميه‌ را به‌ همسري‌ گرفت‌، اما ديري‌ نگذشت‌ كه‌ باز به‌ سپاه‌ عمروليث‌ پيوست‌ و به‌ شيراز رفت‌. ابن‌ خفيف‌ در همين‌ زمان‌ در شيراز به‌ دنيا آمد و هنگامى‌ كه‌ عمروليث‌ بار دوم‌ از فارس‌ به‌ خراسان‌ مى‌رفت‌ وي‌ هشت‌ ماهه‌ بوده‌ است‌ ( سيرة، 9). اين‌ وقايع‌ بايست‌ در فاصلة ميان‌ سال‌ 266ق‌/880م‌ كه‌ عمروليث‌ به‌ حكومت‌ رسيد و از جندي‌ شاپور به‌ فارس‌ و از آنجا به‌ سيستان‌ و خراسان‌ رفت‌ و سال‌ 270ق‌/883م‌، كه‌ عمروليث‌ بار دوم‌ در اوايل‌ حكومت‌ خود از فارس‌ رهسپار سيستان‌ و خراسان‌ شد، روي‌ داده‌ باشد (نك: تاريخ‌ سيستان‌، 235، 236، 241). بنابراين‌ مى‌توان‌ ولادت‌ او را در حدود 269ق‌ دانست‌ و اين‌ تاريخ‌ با آنچه‌ او دربارة طول‌ عمر خود بيان‌ كرده‌ (ديلمى‌، همان‌، 34) و ديگران‌ دربارة آن‌ نوشته‌اند (ابن‌ عماد، 3/76، به‌ نقل‌ از سلمى‌) و مدت‌ عمر او را 104 سال‌ گفته‌اند (ياقوت‌، 3/350؛ سبكى‌، 2/154؛ ذهبى‌، 16/347) بسيار نزديك‌ و موافق‌ است‌.
روايتهاي‌ ديگري‌ كه‌ براي‌ سالهاي‌ عمر او آورده‌اند: 95 سال‌ (ابن‌ عماد، 3/77؛ يافعى‌، مرآة، 2/397؛ سبكى‌، ذهبى‌، همانجاها)، 105 سال‌ (ديلمى‌، همان‌، 218) و حتى‌ 110، 114 و 124 سال‌ (جنيد شيرازي‌، 45؛ ديلمى‌، همانجا؛ حمدالله‌ مستوفى‌، 657) درست‌ به‌ نظر نمى‌رسد. تذكره‌ها و كتب‌ طبقات‌ او را از ابناي‌ ملوك‌ گفته‌اند (هجويري‌، 199، 318؛ ابن‌ ملقن‌، 291؛ سبكى‌، 2/151) و اين‌ نسبت‌ دور از احتمال‌ نيست‌، زيرا نام‌ جدش‌ «اسفكشاذ» يا «اسفكشار» (ظاهراً به‌ معنى‌ «پرورش‌ دهندة اسب‌») تعلق‌ او را به‌ طبقه‌ امرا و سران‌ سپاه‌ به‌ خاطر القا مى‌كند. مادرش‌ «ام‌ّ محمد» زنى‌ پرهيزگار بود و ابن‌ خفيف‌ خود از صفاي‌ باطن‌ او حكايتى‌ نقل‌ كرده‌ (ديلمى‌، همان‌، 205-206) و جنيد شيرازي‌ (ص‌ 368) و جامى‌ (ص‌ 622) نام‌ او را در شمار زنان‌ زاهد و عارف‌ ياد كرده‌اند. چنين‌ به‌ نظر مى‌رسد كه‌ مشوّق‌ ابن‌ خفيف‌ در پيوستن‌ به‌ طريقة صوفيه‌ مادرش‌ بوده‌ است‌ (نك: ديلمى‌، همان‌، 92).
ابن‌ خفيف‌ در آغاز جوانى‌ ناگزير شده‌ است‌ كه‌ براي‌ تأمين‌ معاش‌ خود و مادرش‌ به‌ كارهايى‌ چون‌ گازري‌ و دوك‌ تراشى‌ و حقه‌گري‌ بپردازد. او خود گفته‌ است‌ كه‌ «چهل‌ سال‌ بر من‌ بگذشت‌ كه‌ زكات‌ فطر بر من‌ واجب‌ نگشت‌» (همان‌، 19؛ ذهبى‌، 16/346). نخستين‌ استادان‌ او در شيراز ابوالعباس‌ احمد بن‌ يحيى‌، مؤمل‌ جصّاص‌ و جعفر حذّاء (ديلمى‌، همان‌، 12، 18، 141-143؛ جامى‌، 144، 243-244) بودند و از صحبت‌ ابوبكر محمد عتايدي‌، ابوبكر شعرانى‌ و مشايخ‌ ديگري‌ كه‌ در فارس‌ بودند بهره‌ مى‌گرفت‌ (ديلمى‌، همان‌، 136-137، 138-141). وي‌ در همان‌ اوقات‌ نزد محدثان‌ معروف‌ شيراز، چون‌ عبدالله‌ بن‌ احمد شاردانى‌ و عبدالله‌ بن‌ جعفر ارزكانى‌ و ابراهيم‌ بن‌ روزبه‌ علم‌ حديث‌ مى‌آموخت‌ (ديلمى‌، همان‌، 14، 16، 208) و در مجلس‌ درس‌ ابوالعباس‌ ابن‌ سُريج‌ براي‌ تحصيل‌ فقه‌ حاضر مى‌شد (ذهبى‌، 16/345). در آغاز جوانى‌ در بصره‌ به‌ مجلس‌ درس‌ ابوالحسن‌ اشعري‌ پيوست‌ (سبكى‌، 2/277؛ قس‌: همو، 2/155-156). در سفرهايى‌ كه‌ در دوره‌هاي‌ بعد به‌ حجاز و عراق‌ و شام‌ داشت‌، با جمعى‌ از بزرگان‌ صوفيه‌ چون‌، ابوالحسن‌ مزيّن‌، ابوعلى‌ رودباري‌، ابوبكر كتانى‌، ابوالحسين‌ درّاج‌، ابويعقوب‌ نهر جوري‌، ابوعمرو زجاجى‌، رويم‌، ابن‌ عطاء جريري‌، شبلى‌ و عمر بن‌ شلّويه‌ ديدار كرد و از صحبت‌ آنان‌ بهره‌ گرفت‌ (سلمى‌، 485؛ ديلمى‌، همان‌، 51 -80، 85 - 128) و حسين‌ بن‌ منصور حلاج‌ را در زندان‌ ملاقات‌ كرد، اما دربارة ديدار او با جنيد اقوال‌ مختلف‌ است‌. بنابر روايتى‌ كه‌ در بعضى‌ از كتب‌ آمده‌ است‌، هنگامى‌ كه‌ وي‌ در سفر مكه‌ به‌ بغداد رسيد، از سر نخوت‌ به‌ ديدار جنيد نرفت‌، ولى‌ در بازگشت‌، پس‌ از واقعه‌اي‌ كه‌ در بيابان‌ بر او روي‌ داد، به‌ جامع‌ بغداد رفت‌ و جنيد كه‌ در آنجا بود، او را ديد و با اشاره‌ به‌ آنچه‌ در بيابان‌ بر او گذشته‌ بود، او را از اينكه‌ در آن‌ واقعه‌ صبر پيشه‌ نكرده‌ بود سرزنش‌ كرد (قزوينى‌، 212؛ عطار، 2/126؛ سبكى‌، 2/152).
طبق‌ روايت‌ ديگري‌، وي‌ در مجلسى‌ كه‌ جنيد دربارة حلاج‌ سخن‌ مى‌گفت‌ و او را به‌ سحر و شعبده‌ متهم‌ مى‌كرد، حضور داشت‌ و بر سر اين‌ مسأله‌ با جنيد به‌ گفت‌ و گو و مشاجره‌ پرداخت‌ ( اخبار الحلاج‌، 92)، ولى‌ از سوي‌ ديگر، بنابر روايتى‌ كه‌ سلمى‌ (ص‌ 535) و پس‌ از او انصاري‌ (ص‌ 301) نقل‌ كرده‌اند، روزي‌ ابن‌ خفيف‌ و على‌ بن‌ بندار صيرفى‌ در راهى‌ مى‌رفتند و چون‌ به‌ پلى‌ رسيدند، ابن‌ خفيف‌ از على‌ بن‌ بندار خواست‌ كه‌ درگذشتن‌ از پل‌ بر او پيشى‌ گيرد و در بيان‌ سبب‌ اين‌ درخواست‌ گفت‌ كه‌ تو جنيد را ديده‌اي‌ و من‌ او را نديده‌ام‌. اما روايتهاي‌ اول‌ ظاهراً درست‌ به‌ نظر نمى‌رسد، زيرا در زمان‌ حيات‌ جنيد، كه‌ در 297ق‌/910م‌ وفات‌ كرد، ابن‌ خفيف‌ دوران‌ جوانى‌ را مى‌گذرانده‌ و در حد آن‌ نبوده‌ است‌ كه‌ نخوت‌ صوفيانه‌ او را از رفتن‌ به‌ ديدار جنيد باز دارد و يا چنانكه‌ ماسينيون‌ يادآور شده‌ است‌ (حاشيه‌...1، بر سخن‌ شخصى‌ چون‌ جنيد اعتراض‌ كند. ديلمى‌ نيز كه‌ همة كسانى‌ را كه‌ ابن‌ خفيف‌ در عراق‌ ملاقات‌ كرده‌ است‌، يك‌ به‌ يك‌ برمى‌شمرد، از ديدار او با جنيد چيزي‌ نمى‌گويد، ولى‌ با شاگردان‌ و اصحاب‌ جنيد چون‌ ابن‌ عطا و جريري‌ و رويم‌ مصاحبت‌ و ارتباط داشته‌ و گفته‌اند كه‌ از دست‌ رويم‌ خرقه‌ پوشيد (جنيد شيرازي‌، 41-42)، و از مباحثة او با ابن‌ عطا نيز در سيرة ديلمى‌ سخن‌ رفته‌ است‌ (ص‌ 91-93). در بازگشت‌ از سفر مكه‌ در بغداد به‌ زندان‌ حسين‌ بن‌ منصور راه‌ مى‌يابد و با او آشنا مى‌شود و پيامى‌ از او به‌ ابوالعباس‌ بن‌ عطا كه‌ ظاهراً چيزي‌ از نوشته‌هاي‌ حلاج‌ نزد او بوده‌ است‌، مى‌رساند (ديلمى‌، همان‌، 93-97؛ ابن‌ بادكوبه‌، 39-42؛ دربارة ملاقات‌ او با حلاج‌ نك: ماسينيون‌، «مصائب‌1»، .(I/552-556
ابن‌ خفيف‌ به‌ شهرهاي‌ حجاز، عراق‌، شام‌ و فلسطين‌ سفر كرد و چند بار حج‌ گزارد، اما اينكه‌ برخى‌ از مؤلفان‌ از سفرهاي‌ او به‌ روم‌ و مصر و هندوستان‌ سخن‌ گفته‌اند (عطار، 2/127؛ ابن‌ بطوطه‌، 143؛ غزالى‌، 4/341؛ سبكى‌، 2/153)، ظاهراً اصلى‌ ندارد و در كتاب‌ ديلمى‌ اشاره‌اي‌ به‌ آنها نيست‌. گويا شهرت‌ و آوازة او از يك‌ طرف‌ و اشتغالش‌ به‌ سير و سفر (نك: يافعى‌، روض‌ الرياحين‌، 173؛ سبكى‌، 1/150-151) از سوي‌ ديگر، و نيز دور بودنش‌ از شيراز در بخش‌ بزرگى‌ از نيمة اول‌ عمر، موجب‌ شده‌ بود كه‌ امور غريب‌ و سفرهاي‌ پرماجرا به‌ او نسبت‌ دهند و حكاياتى‌ را كه‌ دربارة كسان‌ ديگر روايت‌ شده‌ بود، به‌ او مربوط سازند، چنانكه‌ سبكى‌ از غالب‌ شدن‌ او بر برهمنان‌ در اظهار كرامات‌ داستانى‌ نقل‌ مى‌كند (2/152-153)، و ابن‌ بطوطه‌ در شيراز مى‌شنود كه‌ راه‌ جبل‌ سرانديب‌ را او كشف‌ كرده‌ و نيز داستان‌ معروف‌ گروهى‌ از صوفيه‌ را كه‌ در راه‌ سرانديب‌ از شدت‌ گرسنگى‌ بچه‌ فيلى‌ را مى‌كشند و جز يك‌ تن‌، همگى‌ از آن‌ مى‌خورند، طبق‌ شنيده‌هاي‌ خود مربوط به‌ ابن‌ خفيف‌ دانسته‌ است‌ (ص‌ 143؛ دربارة انتساب‌ اين‌ داستان‌ به‌ كسان‌ ديگر، نك: ابونعيم‌ اصفهانى‌، 10/160-161؛ نيز فروزانفر، 87 - 88).
از حكايات‌ غريب‌ ديگري‌ كه‌ دربارة او ساخته‌اند، يكى‌ نيز روايت‌ افسانه‌ گونه‌اي‌ است‌ كه‌ ابن‌ جوزي‌ در تلبيس‌ ابليس‌ (ص‌ 369-370) نقل‌ كرده‌ است‌. اين‌ روايت‌ با آنچه‌ از سيرت‌ و طريقت‌ ابن‌ خفيف‌ مى‌دانيم‌، منافات‌ اساسى‌ دارد و بى‌شك‌ ساخته‌ و پرداختة كسانى‌ است‌ كه‌ به‌ صوفيه‌ به‌ ديدة انكار و عداوت‌ مى‌نگريسته‌ و به‌ مجالس‌ عُرس‌ و سماع‌ آنان‌ از اينگونه‌ نسبتها مى‌بسته‌اند (نك: ماسينيون‌، «مصائب‌»، .(II/193
ابن‌ خفيف‌ از اواسط عمر در شيراز اقامت‌ گزيد و تا پايان‌ عمر به‌ تعليم‌ و ارشاد طالبان‌ و مريدان‌ اشتغال‌ داشت‌. از زندگانى‌ خصوصى‌ او اطلاع‌ چندانى‌ در دست‌ نيست‌. برخى‌ از منابع‌ از ازدواجهاي‌ متعدد او سخن‌ گفته‌اند و هجويري‌ گويد كه‌ مردم‌ شيراز به‌ سبب‌ اعتقادي‌ كه‌ بدو داشتند، دختران‌ خود را تبركاً به‌ عقد او درمى‌آوردند (ص‌ 218؛ عطار، 2/128- 129). در اين‌ باب‌ نيز افسانه‌هايى‌ ساخته‌اند (نك: هجويري‌، عطار، همانجاها) كه‌ شايد حاكى‌ از آن‌ باشد كه‌ وي‌ به‌ اين‌ سنت‌ توجه‌ خاص‌ داشته‌ است‌. او ظاهراً فرزندي‌ داشته‌ به‌ نام‌ عبدالسلام‌ كه‌ در آغاز جوانى‌ درگذشته‌ است‌ (ديلمى‌، همان‌، 37؛ جنيد شيرازي‌، 48- 49) و دو تن‌ به‌ نامهاي‌ ابواحمد كبير و ابواحمد صغير تا پايان‌ عمر خدمت‌ او مى‌كردند و هر دو در طريقت‌ به‌ مقاماتى‌ رسيده‌ بودند. اولى‌ در 377ق‌/987م‌ و دومى‌ در 385ق‌/995م‌ درگذشتند (جنيد شيرازي‌، 46- 48؛ نك: عطار، 2/129، 130).
عرفان‌ ابن‌ خفيف‌ از لحاظ عملى‌ با زهد و رياضت‌ و در عين‌ حال‌ التزام‌ تمام‌ به‌ احكام‌ و فرايض‌ دينى‌ همراه‌ بود و از لحاظ نظري‌ و فكري‌ اساس‌ آن‌ بر تطبيق‌ طريقت‌ با شريعت‌ قرار داشت‌. دربارة تزهد و رياضتهاي‌ او روايات‌ بسيار نقل‌ كرده‌اند (ديلمى‌، همان‌، 13، 15-16، جم؛ ابن‌ عساكر، 191-192؛ قشيري‌، 31؛ عطار، 2/125-126؛ سبكى‌، 2/151-152). او خود گفته‌ است‌ «هر اشارتى‌ و رمزي‌ كى‌ اين‌ طايفة متصوفه‌ گفته‌اند و كرده‌اند، من‌ آن‌ را از شريعت‌ به‌ در آوردم‌» (ديلمى‌، همان‌، 35)، و نيز «هر عارفى‌ كى‌ معرفت‌ خود را به‌ شريعت‌ راست‌ نكند و به‌ شريعت‌ مقابله‌ نكند، عن‌ قريب‌ بى‌معرفت‌ گردد» (همان‌، 36). اغلب‌ مؤلفانى‌ كه‌ به‌ ذكر احوال‌ او پرداخته‌اند، از دانش‌ او در علوم‌ دينى‌ و پاي‌ بنديش‌ به‌ احكام‌ شريعت‌ سخن‌ گفته‌اند. سلمى‌ (ص‌ 485) او را «اوحد المشايخ‌ فى‌ وقته‌» و «عالماً بعلوم‌ الظاهر و علوم‌ الحقائق‌» و متمسك‌ به‌ علوم‌ شريعت‌ در كتاب‌ و سنت‌ گفته‌ است‌، ابونعيم‌ اصفهانى‌ او را شيخ‌ وقت‌ در علم‌ و حال‌ دانسته‌ (10/385)، انصاري‌ گويد كه‌ او را «شيخ‌ الاسلام‌» مى‌خوانده‌اند (ص‌ 537)، هجويري‌ او را «عالم‌ به‌ علوم‌ ظاهري‌ و باطنى‌» (ص‌ 318)، عطار او را يگانة عالم‌ در علوم‌ ظاهر و باطن‌ (2/125) دانسته‌، ياقوت‌ او را از دانشمندترين‌ مشايخ‌ در علوم‌ ظاهر شمرده‌ (3/350) و ابن‌ ملقن‌ گويد كه‌ وي‌ از رويم‌ و جريري‌ و ابن‌ عطا به‌ علوم‌ ظاهر داناتر بوده‌ است‌ (ص‌ 290).
ابن‌ خفيف‌ از دوران‌ نوجوانى‌، چنانكه‌ اشاره‌ شد، به‌ سماع‌ و گردآوري‌ حديث‌ شوق‌ بسيار داشت‌ و به‌ گفتة ديلمى‌ (همان‌، 16) هر شب‌ 40 حديث‌ مى‌نوشت‌ (قس‌: جنيد شيرازي‌، 42) و حتى‌ در وقت‌ مرگ‌ او نيز كسانى‌ از او حديث‌ مى‌شنيدند (ديلمى‌، همان‌، 40-41). كسانى‌ چون‌ ابوبكر

ادامه مطلب...