حمام وكيل در دوره زنديه توسط كريم خان زند ساخته شد. اين حمام در مركز شهر شيراز و نزديك ديگر بناهاي دوره زنديه همچون بازار وكيل و مسجد وكيل قراردارد. از قسمت‌هاي جالب توجه اين حمام قسمتي بنام شاه نشين است كه مخصوص استفاده شاه بوده‌است.

اين بنا در غرب مسجد وكيل ساخته شده‌است. اين حمام بزرگ از پيشرفته‌ترين اصول معماري زمان خود برخوردار بوده‌است. براي مثال، ورودي حمام كوچك است و با شيبي ملايم به هشتي ورودي كه پايين تر از سطح زمين قرار دارد مي‌رسد. ورودي به رختكن، زاويه دار ساخته شده و همه اين ملاحظات براي اين بوده‌است كه از ورود سرما به داخل و از خروج گرما به خارج از حمام جلوگيري شود.

سربينه حمام يك هشت ضلعي منظم است كه هشت ستون يك پارچه سنگي در وسط سقفي گنبدي قرار گرفته‌اند. گرم خانه با سنگ فرش پوشيده شده‌است اما جالب توجه اين كه در زير اين سنگ فرش دالان‌هاي كم عرض و باريكي ساخته شده كه هواي گرم و بخار آب در آن جريان مي‌يافته‌است تا كف حمام زودتر گرم شود. در جنوب گرم خانه، خزينه قرار دارد كه دو ديگ بزرگ براي گرم كردن آب داشته‌است. در دو طرف محوطه گرم خانه دو شاه نشين و در دو طرف خزينه دو حاكم نشين ساخته شده‌است. در وسط هر حاكم نشين نيز حوضي از سنگ مرمر ديده مي‌شود.

در زير گنبد نقوش آهك بري زيبايي است كه داستان‌هاي آنها از مذهب، سنت، علائق و روياهاي مردم اين ديار سرچشمه مي‌گيرد.

ارگ كريمخاني قصر سلطنتي و اندروني كريم خان زند (م. 1193) حاكم شيراز بوده است كه در سال 1180 ه.ق به دستور وي ساخته شد و در حال حاضر در شمال شرقي شيراز، در حوالي ميدان شهدا واقع شده است.

كريم خان زند براي ساختن قصر خود ماهرترين سنگ تراشان، معماران و هنرمندان آن عصر را به شيراز دعوت كرد و بهترين نوع مصالح را از شهرها و كشورهاي مختلف خريداري نمود و در اختيار كارگران قرار داد. در مدت زمان كوتاهي بناي ارگ ساخته شد. ميدان كريم خاني به عنوان تأسيسات و ارسن شهري شامل سه بخش مي شد:

1. بخش سياسي كه شامل عمارت كلاه فرنگي و ديوانخانه بود.

2. بخش اقتصادي كه شامل بازار وكيل مي شد.

3. بخش نظامي كه شامل ميدان مشق مي شد.

در اين ميدان، ارگ به عنوان خانه پادشاه و هسته اصلي ميدان عمل مي كرد. درساختن ارگ، معماري نظامي و معماري مسكوني هر دو با هم به كار رفته است چرا كه ارگ خانه پادشاه مي بود و بايد از ضريب امنيتي بالايي برخوردار باشد. بنابراين ديواره هاي بيروني كه همانند ديوارهاي يك قلعه نظامي است، بسيار مرتفع است.ديواره بنا در پايين 3 متر ضخامت دارد و به صورت مخروط ناقص بالا رفته و ضخامت آن در بالا به 2.8 متر مي رسد. و در قسمت بالا ديواركي جانپناه دارد كه محل استقرار سربازان بوده، تيركش هايي نيز در اين ديوار تعبيه شده كه برخي كوچك هستند و حالت مورب دارند كه محل قرار دادن تفنگ و اسلحه بوده و ديگر سوراخ هاي بزرگتري كه براي راندن دشمن بوده است. هشتي ورودي آن فضاي بزرگي است كه يك در به باره بند (اصطبل) داشته و در حال حاضر مكان فروش بليط است و در مقابل دري دارد كه به پشت بام مي رفته. همچنين در داخل هشتي چند طاق نما براي نشستن وجود دارد. هشتي ارگ نسبت به هشتي ديگر خانه ها تزيينات كمتري دارد. در قسمت باره بند اتاق هايي مخصوص سر مهتر وجود داشته كه هم اينك ويران شده است. اين مكان در زمان پهلوي به عنوان زندان زنان مورد استفاده قرار گرفت، در وسط آن ساختماني احداث شده بود كه به هنگام مرمت ويران شد.

قلعه كريم خان زند.

عمارت كلاه‌فرنگي، آرامگاه وكيل، عمارت چهارفصل يا باغ حكومتي نام عمارت هشت‌ضلعي است كه كريم خان زند در ميان باغ نظر شيراز ساخت كه در آن روزگار اين عمارت باشكوه محل پذيرايي از مهمانان، سفيران خارجي و انجام مراسم رسمي و اعياد گوناگون بوده‌است.

نماي بيروني عمارت كلاه فرنگي بصورت هشت ضلعي است با تزيينات كاشي‌نگاره‌هاي گل و مرغ و در بالاي عمارت با اسپرها و لچكي‌هاي كاشي‌كاري شده بنا را مزين كرده‌اند. اين نگاره‌ها بصورت قرينه در چهار ضلع منظره شكارگاه و روايت بتخت نشستن سليمان را نشان مي‌دهند.

چهار آب‌نما در چهار سوي ساختمان قرار داشته كه آبنماي شمالي در مسير خيابان زند قرار داشته و تخريب شده‌است. فضاهاي دروني شامل يك بخش مركزي و چهار شاه‌نشين جانبي است. يك آبنماي يكپارچه از سنگ مرمر در كف بخش مركزي طراوت فضاي داخل را موجب گرديده‌است.

پس از مرگ كريم خان وي را در اين مكان به خاك سپردند و آقا محمد خان قاجار در سال ۱۲۰۶ خورشيدي بدليل كينه‌توزي دستور نبش قبر وي را صادر كرد و استخوان‌هاي وي را به كاخ گلستان منتقل كردند و در زمان پهلوي اول استخوان‌ها نبش قبر گرديد و به اين مكان عودت شد.

همچنين عمارت خورشيد در دورهٔ قاجاريه به‌دستور حسين‌علي ميرزاي فرمانفرما در اين باغ احداث گرديد.

توضيحات:

نارنجستانيا باغ قوام از عمارات دوره قاجاريه شيراز است كه در محله بالاكفت و در قسمت شرقي انتهاي خيابان لطفعلي خان زند واقع است. احداث اين بنا توسط علي محمد خان قوام الملك ۱۲۶۷-۱۲۵۷ شروع شده و در حدود سال ۱۳۰۰ ه.ق. توسط ميرزا محمدرضا خان نوه قوام الملك اول و پدربزرگ قوام تكميل شده است. اين بنا يك بار توسط ابراهيم قوام مورد مرمت قرار گرفته است.

اين هشتي به وسيله دو راهرو به محوطه باغ ارتباط مي يابد. اين باغ در سه ضلع شمالي، شرقي و جنوبي داراي ساختمان است و در طول حياط داراي بيست و يك عدد طاق نما است. در دو طرف هشتي، شش اتاق وجود دارد كه در جلو هر يك از آنها ايوان هاي وسيعي قرار گرفته كه در گذشته از اين اتاق ها به عنوان دفتر كار استفاده مي شده و ايوان هاي مقابل اين اتاق ها نيز جهت اتاق انتظار مورد استفاده قرار مي گرفته است. در جلو هر ايوان چهار ستون چوبي و دو نيمه ستون ديده مي شود. اين ستون هاي چوبي در دوره قاجاريه منبت كاري شده است. اين بخش از عمارت كه ضلع جنوبي بنا است داراي ديوارهايي گچ كاري شده است. كف ايوان ها با كاشي هاي سفيد و آبي پوشيده شده است.
ازاره بنا با سنگ پوشيده شده و پنج باب پنجره سنگي حجاري شده، به عنوان نورگير در جلو ايوان ها نصب شده است. ساختمان جنوبي باغ به وسيله راه پله اي به زمين هاي طرفين راهروها راه دارد. در وسط اين ساختمان يك طاق نماي بزرگ و دو طاق نماي كوچك ايجاد شده كه به سبك دوره زنديه، كاشي كاري شده است. در طاق نماي بزرگ نقوش سه تن از خدمتكاران دوره زنديه بر روي كاشي ديده مي شود كه لباس هاي بلندي دارند و در دست يكي از آنها قدحي و در دست ديگري جامي است و شخص سوم نيز ظرفي پر از ميوه در دست دارد. در بالاي اين طاق نما دو لچكي كاشي كاري با مناظري از طبيعت و تصويرهايي برگرفته از داستان هاي شاهنامه (رستم، حضرت سليمان) و نيز مناظر شكارگاه و تصاوير مينياتوري ديده مي شود. ازاره اين بخش از نما از سنگ هاي سرخ و نقش برجسته هايي برگرفته از تصاوير تخت جمشيد تشكيل شده است.
حد فاصل عمارت جنوبي و عمارت اصلي واقع در ضلع شمالي باغ وسيعي وجود دارد كه از دوره قاجاريه با نرده آهني محصور شده است.
ضلع شرقي ساختمان داراي چند اتاق و حياط كوچكي است كه به آشپزخانه و محل اقامت خدمه اختصاص داشته است. در وسط حياط، ورودي آشپزخانه حوض كوچكي وجود دارد كه پاشويي آن از قطعه سنگ هايي سرخ رنگ و بدنه آن از كاشي هاي فيروزه اي تشكيل شده است. در وسط اين حوض نيز فواره اي ديده مي شود. در ضلع جنوبي حياط آشپزخانه ستون سنگي حجاري شده اي به عنوان پايه گلدان وجود دارد.
اما عمارت اصلي اين ساختمان در ضلع شمالي آن قرار گرفته است. اين عمارت داراي دو طبقه و يك زيرزمين است. در گذشته اين زيرزمين به عنوان زندان مورد استفاده قرار مي گرفت.
طرح بناي اصلي اين عمارت برگرفته از معماري دوره زنديه است. در اين عمارت، تالار بزرگي به طول ۹ متر، عرض ۵٫۱۰ متر و ارتفاع ۶ متر با ستون هايي بلند مشرف بر حوض واقع در وسط باغ، وجود دارد.
در قسمت شمالي تالار، شاهنشيني وجود دارد كه ديوارها و سقف آن آينه كاري و نقاشي شده و كف اتاق از سنگ هاي مرمر مفروش شده است. اين تالار محل پذيرايي ميهمانان بوده.
اين تالار داراي دو ستون سنگي يك پارچه و بلند است. در دو طرف تالار، راهرويي وجود دارد كه به وسيله پلكاني به طبقه دوم متصل مي شود. اين پله ها به دو بهارخواب متصل است. در هر طرف نيز يك سالن بزرگ و يك اتاق وجود دارد. طبقه دوم اين عمارت داراي چهار اتاق است كه دوتاي آن در عقب واقع شده و داراي هشتي و پنجره هايي مشرف بر ايوان است. بيش از اين، اين اتاق ها محلي براي اقامت مهمانان بوده است. اين مجموعه مشتمل بر دو دستگاه شامل ۵ اتاق، چهار دستگاه با دو تا سه اتاق و دو دستگاه هر كدام با دو اتاق و شش اتاق تك است.
ديواره ها و سقف تمام اتاق ها گچ بري و نقاشي شده است. همچنين در اين طبقه، دو اتاق وجود دارد كه نقاشي هايي بر تيرك هايي چوبي آن ترسيم شده است. نقاشي هاي سقف ايوان بزرگ و بيشتر اتاق ها غالبا” به وسيله لطفعلي خان صورتگر، نقاش مينياتوريست آن دوره، انجام شده است.

دو ستون تالار طبقه اول نيز از سنگ مرمر يكپارچه و بدنه استوانه اي و سر ستون هاي مقرنس كاري شده تشكيل شده است.

در وسط سقف تالار مدالي بزرگ ترسيم شده و در اطراف آن شش منظره بيضي شكل ترسيم شده است. ديواره هاي اتاق ها نيز با تصاوير گل و بوته، اشكال حيوانات و منظره شكارگاه تزيين شده است. در ناحيه جلويي عمارت اصلي درهاي ارسي با شيشه هاي رنگي ديده مي شود. هلالي ميان ايوان دو ستوني و شاه نشين هم داراي شيشه هاي رنگي است. اين شيشه هاي رنگي در دوره قاجاريه از اروپا به ايران آورده شده، صدف هاي به كار رفته در تزيينات درها نيز از خليج فارس آورده شده است. ازاره اتاق ها و بخاري ديواري شاه نشين از سنگ هاي مرمري است كه از يزد تبريز و شيراز به دست آمده است. روي اين بخاري نقش داريوش هخامنشي حكاكي شده است، اطراف آن نيز مزين به رنگ طلايي است. دو تصوير از محمدرضا خان قوام الملك در دو طرف بالاي اين بخاري حكاكي شده است. ازاره پايين عمارت، از ازاره سنگي عمارت ديوانخانه كريم خان زند است. بر روي سنگ هاي ازاره تصاوير سربازان قاجاريه تفنگ به دست، شير، گور، خرگوش و گل و بوته ديده مي شود.

سراي مشير يا سراي گلشن از آثار دوره قاجاريه در شيراز است كه در انتهاي جنوبي بازار وكيل در گوشه شرقي آن قرار گرفته است.

اين سرا كه داراي طرح و نقشه اي دايره اي (هشت گوش) است، توسط ميرزا ابوالحسن خان مشيرالملك احداث شده است.

سر در ورودي سراي مشير، داراي دو طبقه كاشي كاري شده است كه چند لچكي نيز در آن قرار دارد. در بالاي آن نيز، به جهت نورگيري حجره هاي طبقه دوم سرا، پنجره اي مشبك از آجر قرار گرفته است.

رخ بام نيز از قطعات سنگ يكپارچه تهيه شده است. در دو طرف نماي سردر ورودي، دو اسپره كاشي كاري شده وجود دارد و بالاتر از آن، مقرنس هايي از كاشي قرار گرفته است.

در زير آن كتيبه اي كاشي كاري شده با زمينه لاجوردي و خط نستعليق عبارت سراي گلشن بناي مرحمت پناه حاجي ميرزا ابوالحسن خان مشيرالملك شيرازي را نشان مي دهد. در پايين كتيبه، دو سنگ مرمري قرار گرفته كه بر روي آنها در سه سطر عبارتي در بيان اهداف تأسيس سرا، حجاري شده است و در پايان نيز تاريخ ۱۲۸۲ ه.ق قيد شده است. در دو طرف اين دو سنگ، دو حاشيه كاشي كاري مزين به شاخ و گل و برگ، قرار گرفته است.

دو پله از دو تخته سنگ يك پارچه، در ورودي اين سرا به سوي دالان ورودي قرار دارد. در عرق چين سقف دالان ورودي ترنج هايي بر وري قطعات كاشي كاري وجود دارد. سراي مشير داراي دو طبقه است كه كف پوش طبقه اول از قلوه سنگ و طبقه دوم سنگ و آجر است. در هر طبقه حجره هايي وجود دارد و در جلو حجره ها، ايواني قرار گرفته است. حجره هاي طبقه دوم يكتو هستند و مرزهاي لچكي هاي آن كاشي كاري شده است.

مدخل ورودي سرا، كاسه پوش بزرگي است كه به يك شاه تويزه تكيه كرده است.

حجره هاي طبقه يا اشكوب اول، تودرتو مي باشد و به وسيله راهرويي به حياط متصل مي شوند. اين حجره ها داراي درهاي چوبي منبت و مشبكي هستند كه از چوب ساج ساخته شده اند.

* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * 

مدرسه خان شيراز

معمار : استاد حسين شماعي

سال ساخت : ۱۰۲۴ هجري

سبك (دوره): اصفهاني

محل دقيق : شيراز

توضيحات:

بناي تاريخي مدرسه خان در شهر شيراز قرار گرفته است . اين بناي تاريخي مدرسه اي وسيع و دلباز است كه در دوران سلطنت شاه عباس كبير به وسيله الله ورديخان والي فارس و فرزند او امامقلي خان ساخته شده است .

مدرسه خان از جمله بناهاي مدارس معروف و بزرگ علوم فقهي دوران صفويه مي باشد كه در محله اسحاق بيگ شيراز واقع گرديده است ؛ اين بنا به همت الله وردي خان افشار والي شيراز و سپه سالار شاه عباس صفوي بنا گذاشته شد ، پس از مرگ ايشان پسرش سردار نامي ايران ، امام قلي خان در سال ۱۰۲۴ هجري قمري كار بنا را به اتمام رسانده ، زير بناي اين محل كه به سبك بناهاي درون گرا ساخته شده ۷۶۸۶ متر مربع مي باشد كه در زميني به مساحت ۵۰۰۳ متر مربع در دو طبقه بنا گرديده است ، اين بنا داراي يكصد حجره جهت اسكان طلاب بوده كه در حال حاضر هفتاد هجره به جاي مانده و نيز صحن مدرسه با يك حوض هشت گوش در مركز و ۴ باغچه در چهار طرف آن به همراه درختان نارنج و نخل مزين گرديده است ، طول صحن ۵۱ متر و عرض آن ۴۵ متر مي باشد .
سردر ورودي با تزئينات بسيار عالي و ارتفاع چشم گير ، با كاشي هاي هفت رنگ تزيين شده و گل بوته هاي روي كاشي ها از جمله شاهكارهاي هنر و معماري و كاشي كاري بوده همچنين بالاي سردر، يك كتيبه با خط ثلث عالي و با قلم درشت نوشته شده كه بيانگر ذوق والاي هنر مند ايراني است .
دالان ورودي مدرسه به شكل هشتي با سقفي كه با شكل زيبا به صورت گنبدي با كاشي لاجوردي آبي و گل بوته هاي زيبا مزين شده است . در زمان ساخت و تا عصر زنديه در طرفين جبهه غربي مدرسه دو گلدسته بلند آجري با تزيينات و كاشي كاري مفصلي وجود داشته كه به دليل مسلط بودن بر ارگ حكومتي كريم خان زند ويران گرديده است ، كاشي كاريهاي سقف مدرسه مثل مسجد شيخ لطف الله در اصفهان مي باشد ، در حاشيه سقف آيات قرآني با خط ثلث عالي وجود دارد كه در كتيبه آن به سال ۱۰۲۴ هجري قمري نگاشته شده ، بالاي دالان ، تالار وسيعي است كه روزگاري حكيم ملاصدرا ملقب به صدرالمتألهين فلسفه اشراق در آن تدريس ميكرده است .
در ۴ سمت حياط ۴ طاق نماي بلند با كاشي كاري مزين شده است كه فقط سر در غربي آن به تازگي مرمت گشته است.

يكي از ويژگي هاي اين مدرسه به كار گيري اعداد مقدس در ساخت عناصر مختلف ان است. تعداد حجره هاي ان ۹۲ عدد استكه به حروف جمل اسم مبارك حضرت محمد ص است. دو اتاق ان و اتاقهاي درس خارج مجمو عا چهارده ميشود كه با جمع كردن تعدادي از عناصر عدد صد و ده اسم حضرت امير بدست مي ايد .معمار بنا استاد حسين شماع شيرازي است.حجره هاي مدرسه داراي يك ايوانچه و داراي فضايي متناسب براي يك نفر همراه با يك پستو است كه داراي انبار كتابخانه و كمر پوش يا نيم اشكوب مي باشد. اندازه حجره ها چيزي در حدود ۳٫۳۰*۳٫۶۲ متر كه بهر احتي گرم ميشده و تابستان هم بدليل واقع شدن در وسط باغي بزرگ كه الان از بين رفته خنك بوده است. اين باغ پيرامون مدرسه و كلا جاي دنجي براي مطالعه و استراحت بوده است تاسيسات مدرسه در خارج قرار داشتند چهار عددد ر شمال و جنوب و دو عدد در شرق ان در زير زمين است. پوشش طاقها نيز متنوع است .كار بندي كرياس ان از نوع اختري و خيلي خوابيده است.انواع كار بندي ها ي نيم كار و طاق كجاوه در پوشش هاي مختلف بخصوص در حجره ها مشاهده مي شود.

اين مسجد با 11 هزار متر مربع مساحت، 8660 متر زيربنا، 120 متر طول و 80 متر عرض در سال 1187 ه.ق. توسط كريم خان زند در محله درب شاهزاده، خيابان طالقاني فعلي و در حد فاصل حمام وكيل و بازار وكيل ساخته شده است. در دو لنگه ورودي مسجد با 8 متر ارتفاع و 3 متر پهنا در هر لنگه، در ضلع شمالي مسجد قرار گرفته است. و در كنار آن نيز ورودي در بازار شمشيرگرها وجود دارد. بر فراز سر در مسجد كتيبه اي كاشي كاري شده قرار دارد كه با خط نسخ آيات قرآني بر روي آن نگاشته شده است. در پايان نيز تاريخ 1306 ه. قيد گرديده است. بر فراز آن نيز در ميان فضايي كاشي كاري شده، كتيبه اي قرار دارد كه نام فتحعلي شاه و حسين علي ميرزا با خط ثلث و آب طلاكاري شده بر روي  .

آستانه سيد علاءالدين حسين ع - شيراز

آرامگاه حضرت سيد علاءالدين حسين، فرزند امام موسي كاظم (ع) و برادر حضرت شاه چراغ (ع) معروف به حسين كوچك است كه در ميدان آستانه در جنوب شرقي شيراز و در محله بالا كفت واقع شده است.

 

باغ عفيف آباد :

عفيف آباد كه آن را باغ گلشن نيز مي نامند در مغرب شيراز و در جنوب خيابان قصرالدشت و در انتهاي خيابان عفيف آباد واقع است.
 اين باغ يكي از قديمي ترين و زيباترين باغ هاي شيراز است. مساحت باغ حدود 127 هزار متر مربع است. اين باغ در دوره صفويه از جمله باغ هاي آباد شيراز و مقر پادشاهان وقت بوده است. سازنده عمارت فعلي باغ با 17000 متر مربع زيربنا، ميرزا علي محمدخان قوام الملك دوم مي باشد كه در سال 284 ه.ق. آن را احداث نموده و قنات “ليمك” را كه در 15 كيلومتري باغ و در محل قصر قمشه بود براي مشروب نمودن باغ خريداري كرد. اين باغ سرانجام به يكي از وارثين قوام به نام عفيفه رسيد و بدين نام نيز شهرت يافت.

 باغ دلگشا:

اين باغ در شمال شرقي و در سمت جنوب تنگ آب خان و نزديك آرامگاه سعدي و در بستري كوهستاني واقع شده است. سابقة آباداني و وجود اين باغ نه تنها به پيش از دوره سلسله‎هاي آل اينجو و آل مظفر مي‎رسد بلكه تا پيش از اسلام يعني دورة حكومت ساسانيان، به دليل همجواري با مظهر كاريزي كهن و استقرار در حريم قلعه بسيار قديمي مشهور به كهن‎دژ بوده كه بقاياي آن تا نيم سده پيش بر فراز كوه مقابل قرار داشت، قطعي است.

اين باغ در دشت زير پاي اين قلعه و در نزديكي مظهر كاريز سعدي كه آب گازاران هم ناميده مي‎شود واقع شده است، آب قنات سعدي از گذشته تا كنون باغ دلگشا و چند باغ ديگر و كشتزارهاي اطراف را مشروب مي‎سازد.

در دورة تسلط تيمور گوركاني در فارس، اين باغ و مجموعه باغها در نهايت آباداني بوده و پس از ديدن اين باغ، در سمرقند باغي بزرگ به همين شيوه به نام دلگشا احداث نمود. اين باغ در دورة صفويه از باغهاي مشهور به شمار مي‎رفته و در دوره افشاريه همچنان آباد و احتمالاً مدتي در تملك ميرزا محمد كلانتر فارس بوده است.

اين باغ با مساحتي بالغ بر 5/7 هكتار به شمارة 912 در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده است. ورودي باغ رو به جنوب، با عمارتي كرسي دار و ايوان دو ستونه به سمت جنوب و در سه طبقه در مركز، كه اطراف آن چهار خيابان است كه به حصار اطراف باغ ختم مي‎گردد، در طبقه اول عمارت، يك هشتي وسيع با چهار شاه نشين و حوض بزرگ هشت گوشي با كاشي آبي كه لبه‌هاي آن قطعات سنگهاي سرخ فام حجاري شده است.

خيابان اصلي از مدخل در ورودي تا حوض جلو عمارت امتداد يافته، در طرفين اين خيابان دو باغچه از انواع مركبات ديده مي‎شود. در سمت (شرق و غرب) عمارت دو خيابان و در سمت شمالي ساختمان از شمال به جنوب يك خيابان، كه در دو سوي اين خيابانها درختان كاج و سرو كاشته شده است و بقية پوشش گياهي باغ را درختان نارنج، نخل و گردو و بخش عمدة آن را مركبات تشكيل مي‎دهد. حوضي بزرگ در سمت جنوبي ساختمان در جلو ايوان دو ستونه وجود دارد كه لبه‎ها و پاشويه آن قطعات سنگ سرخ فام است و در وسط حوض يك گلدان سنگي بزرگ نصب گرديده كه سابقا در آن درخت سرو بسيار زيبايي بود، كه متاسفانه خشك شده و امروزه اثري ازآن نيست.

حدود نيم قرن پيش اين باغ در تملك خورشيد كلاه لقاءالدوله دختر قوام‎الملوك بود كه با شوهر خود ناظم‎الملك در آنجا مي‎زيست، تا اينكه چندين سال قبل از ورثة قوام خريداري گرديد و در حال حاضر در تملك دولت مي‎باشد.

.     

باغ ارم:

احداث آنرا به محمد قليخان ايلخاني نسبت مي دهند و بناي عمارت آنرا ازنصير الملك از اعيان شيراز مي دانند.بناي زيباي آنرا حاجي محمد حسن معمار كه مسجد نصير الملك نيز از آثار اوست طراحي كرده است .بر اساس طرح محوري طولي ساخته شده است وجوي آبي از وسط ضلع شمالي محوطه را به دو نيم مي كند و از عبور از وسط طبقه زيرين بنا به حوض بزرگي مقابل عمارت مي ريزد و از جانب ديگر حوض به صورت آبنما تا انتهاي باغ ادامه مي يابد و در مسير خود از دو حوض كوچك مستطيل نيز مي گذردوخيابان پهني كه از وسط ضلع جنوبي حوض آغاز ميشود با درختان سروناز بسيار بلندي كه در دوسوي آن كاشته شده و بوته هاي زيباي گل در حاشيه منظره بسيار زيبايي دارد. در امتداد محور اصلي باغ كوشكي با دوحوض مستطيل وجود داشته كه بعدها با ديواري از آن جدا شده است. يك خيابان پهن عرضي فاصل مياني و حوض بزرگ آب نماست .به موازات آن دو خيابان كم عرض ديگري شبكه مجموعه را تكميل كرده است. در اين باغ گذشته از درختان سروناز معروف ان درختهاي مركبات نيز نشانده شده است. در حال حاضر عمارت اصلي سه اشكوبه و خوض بزرگ و آيينه گون مقابل آن در قلب باغ واقع شده است و تالار طبقه زيرين كه اب نمايي از ميان آن مي گذرد با كاشي هاي خوش نقش هفت رنگ زينت داده شده است. نما سازي بنا شامل ايوان ستوندار بلندي در وسط و دو ايوان كوچك روي هم در دو جانب و در برابر طبقه دوم و سوم است. وجود خورشيدي بزرگ كولي دار بالاي ايوان بزرگ و خورشيدي هاي كوچك تر بالاي ايوانهاي جانبي با تزئينات زيباي كاشي بر شكوه بنا افزوده است . خورشيد مياني از صحنه اي از حجاريهاي ساساني تقليد شده است. چنانكه برروي ازاره هاي سنگي نيز صحنه هايي از نقشهاي برجسته تخت جمشيد كنده كاري شده است . تالارهاي بنا با تزئينات آئينه كاري و گچبري و ارسيها نمونه زيبايي از معماري دوران ميانه قاجار است

معماري اين بنا بر گرفته از بازار قيصريه لار و همچون بازارچه بلند اصفهان ساخته شاه عباس كبير است اما عرض بازار وكيل بيش از ساير بازارهاست. همچنين 74 دهانه طاق ضربي بازار با ارتفاع بيش از 11 متر مرتفع تر از طاق ساير بازارهاست كه البته هم اينك به علت خاكريزي كف بازار، ارتفاع طاق ها به ده متر تقليل يافته است.اين بازار كه از نظرمعماري داراي سه فضاي عبور و مرور (فضايي براي گذر مشتريان)، حريم مغازه (به ارتفاع تقريبي 2 پله بالاتر از سطح زمين)، فضاي مغازه (محل فروش) است. داراي پنج در بزرگ است كه در چهار سوي آن قرار گرفته است. هم چنين شامل دو رشته شمالي - جنوبي و شرقي - غربي است كه چون صليبي يكديگر را قطع كرده اند. در تقاطع اين دو رشته چهار سوق قرار گرفته است كه بر روي يك هشتي قرار دارد. اين چهار سوق داراي طاق بزرگ ضربي محكمي است و در پاي طاق نيز چند ترنج آجركاري شده است. در هشتي نيز مغازه هايي چهارگوش در دو طبقه وجود دارد.

ضلع شمالي - جنوبي بازار از دروازه اصفهان شروع مي شود و تا كوچه جنوبي سراي مشير ادامه مي يابد. در دو طرف اين راسته هر قسمت 41 جفت (82 باب) مغازه وجود دارد كه در جلو هر يك سكويي از قطعات سنگي بزرگ كه بر روي آن، ترنج هايي برجسته حجاري شده است. در اين بازار براي مصونيت از رطوبت، مغازه ها را در حدود يك متر فراتر از سطح زمين ساخته اند. مغازه ها اغلب داراي پستو بوده و در دو طبقه طراحي شده اند.

در شمال شرقي اين راسته، چند كاروانسراي قديمي به نام هاي روغني، گمرك و احمدي ساخته شده است كه در ورودي آنها در درون بازار است. هر يك از اين كاروانسراها داراي چندين حجره مي باشند.

راسته شمالي - جنوبي را بازار بزازان نيز ناميده اند. در سال 1315 به علت گسترش خيابان زند 11 حجره از حجره هاي اين ضلع از بين رفته است.ضلع شرقي - غربي نيز داراي دو بخش است:

1. قسمت شرقي چهار سوق كه آن را بازار علاقه بندان مي نامند. اين بخش داراي 19 جفت مغازه است كه هم اينك مركز فرش است و مغازه هاي عطاري نيز در اين قسمت يافت مي شود.

2. قسمت غربي چهارسوق كه آن را بازار تركش دوزها مي نامند و داراي 10 جفت مغازه است كه هم اينك مركز فروش فرش هاي ايراني است.در ضلع جنوبي چهارسوق در موازات با بازار تركش دوزها، بازار ديگري قرار دارد كه مدخل آن در جلو سر در مسجد وكيل است و به بازار شمشيرگرها معروف است. اين بازار نيز داراي 11 جفت مغازه است.در زير چهار سوق، حوض بزرگي از سنگ مرمر قرار داشته كه آب آن از مجرايي كه از زير بازار تركش دوزها مي گذشته، تأمين مي شده است. اين مجرا به صورت طاق ضربي است و از آجر و ساروج ساخته شده است و هم اينك نيز وجود دارد اما حوض مريري به علت بالا آمدن كف بازار، از بين رفته است.

سيستم تهويه هوا به علت ارتفاع زياد سقف طاق و تويزه اي بازار كامل بوده. اين امر به وسيله بادگيرهايي ساده انجام مي گرفته هم چنين دريچه ها و روزنه هايي به نام جامخانه يا هورنور در زير سقف تعبيه شده بوده كه هوا و نور كافي را به بازار مي رسانند اما هم اينك پس از مرمت، اين روزنه ها بسته شده اند. هم اينك در بالاي مغازه مشبك هايي جهت تهويه هوا و روشنايي وجود دارد.در ورودي جنوب اين بازار در سال 1368 از جانب ميراث فرهنگي، اندكي پي بندي شده است. سيم كشي جديد برق مغازه ها از يك طرف بازار به ديگر سو، چهره قديمي بازار را مخدوش نموده است.

اين بازار كه از آجر و گچ ساخته شده است، بازار مرغ و اردوبازار را به يكديگر متصل مي نمايد به گونه اي كه اردوبازار در جنوب بازار وكيل و در مقابل بازار مرغ قرار مي گيرد و در امتداد شرق و غرب نيز بازار مسگرها قرار مي گيرد.اين بازار در زمان قاجاريه بر اثر زلزله ويران شد و در سال 1299 ه.ق. مرمت شد. اين بازار هم اينك مركز فروش اسباب منزل است.اين بازار شباهت فراواني از نظر اجرايي با بازار وكيل دارد با اين تفاوت كه از هر ابعادي و مقياسي، در مقياس كوچكتري نسبت به بازار وكيل ساخته شده است. سقف اين بازار همانند بازار وكيل داراي طاق تويزه است و در بالاي عرقچين آن حورنورهايي ديده مي شود در بالاي دكانها نيز همان دريچه ها ديده مي شود. تفاوت ديگر اين بازار با بازار وكيل در اين است كه مغازه هاي اين بازار اكثرا” يا هم سطح زمين و يا پايين تر از سطح زمين ساخته شده اند. كه البته اين مسئله شايد به نوع كالايي كه د راين مغازه ها عرضه مي شده بر مي گردد. همچنين سردر ورودي مغازه ها يك قوس كجاوه اي است كه با يك پاكار پهن به زمين مي رسد. بازار ديگري به نام قيصريه به اين بازار از سمت راست متصل مي گردد كه داراي 12 جفت مغازه است كه اكثرا” سطحي بالاتر از سطح زمين دارند و مغازه ها داراي ارتفاع نسبتا” بلندي نسبت به بازار مسگرها مي باشند.در قديم ارتفاع مغازه ها را با توجه به جنسي كه در آنجا فروخته مي شده در نظر مي گرفتند. به عنوان مثال مغازه هاي نانوايي همواره پايين تر از سطح زمين بوده اند و مغازه هاي عطاري بالاتر از سطح زمين.قيصريه همانند راسته درسته و غيره به نوعي بازار اطلاق مي شود كه در آن اجناس ظريف ساخته و عرضه مي شدند مثل طلا و جواهرات و پارچه و … قيصريه ها بايد حتما” درب ورود و خروج جداگانه داشته باشند كه البته در بازار ذكر شده چنين دربيمشاهده نشده است

است اين بازار داري هشتي هشت ضلعي است كه بازار را به دو بخش تقسيم كرده و به گونه اي كه درسمت غرب به سراي مشير و از سمت جنوب به اردوبازار منتقل مي گردد. اين هشتي كه بازار مشير را به بازار نو مشير متصل مي كند داري سقف مرتفعي است كه بر فراز آن گنبد كم خيز نسبتاً بزرگي وجوددارد كه اين گنبد به وسيله كاربندي كه به جرز ديوار متصل مي شود. بر فراز گنبد كاشي كاري معقلي نيز روزني وجود دارد كه روي آن يك بار گير چند وجهي مشاهده مي شود كف هشتي نيز مانند كف سراي مشير از قلوه سنگ پوشيده شده است. در اين هشتي چهار حجره وجود دارد كه به فاصله 2 پله از سطح زمين قرار گرفته اند. بالاي اين حجره ها منبت كاري با آجر ديده مي شود. در ورودي چوبي بزرگتر نيز در ورودي بازار چهار سوق وجود دارد .سر در ورودي ضلع جنوبي بازار پسي از اردوبازار، كاشي كاري شده است. قرار دارد كه بر روي آن نوشته شده است بازار نو مشير درسال يك هزار و سيصد و هفتاد و يك هجري شمسي مطابق هزار و چهارصد و سيزده هجري قمري تكميل و افتتاح شد. موقوفه مرحوم سلطان الحاجيه و معدل الملك .اين ضلع داراي دالاني است كه سنگ فرش شده است. سقف دالان نيز داراي عرق چين هايي است كه در چهارگوش آن ترنج هايي آجر كاري شده است. در پيشاني سر در نيز دو لچكي از كاشي هفت رنگ وجود دارد. همچنين تصويري از خسرو و شيرين و تصوير ديگر از يوسف و زليخا در اين ضلع يافت مي شود. دراين راسته 10 طاق نما نيز وجود دارد . هم اينك در بخش جنوبي ديواري نصب شده و آن را به دو بخش تقسيم كرده است بر سر در راسته شمالي باز نيز كتيبه اي است كه در آن نوشته شده است : و الباقيات الصالحات خير عند ربك ثواباً و خير مرداً سال 1311 ه . ق . بازار مشير، موقوفه حاجي معدل المك و سلطان الحاجيه . ضلع شرقي بازار شمالي داراي 6 حجره و ضلع غربي داراي 5 حجره است. در ميان جرزها مغازه ها، طاقچه اي كوچك و برجسته براي چراغ هاي پيه سوز وجود دارد. درابتداي بازار يك آبنماي كوچك هشت ضلعي ديده مي شود. پس از تعميراتي كه در اين بازار صورت گرفته است، كف حجره ها و ايوان ها، سنگ فرش شده است. در اين بازار انواع صنايع دستي و هنري يافت مي شود. اين بازار با دري به سبك قديم، از هشتي مذكور جدا مي شود.